Marokko breekt met het verleden

Marokko heeft grote wijzigingen door gevoerd in haar familierecht. Deze wijzigingen zijn vooral voordelig ten opzichte van vrouwen. Vooral door de groeiende tegenstelling tussen enerzijds hoge publieke functies die vrouwen bekleden binnen in de Marokkaanse samenleving en die daarmee grote verantwoordelijkheden met zich meebrengen en anderzijds de ongeschikte positie van de vrouw die juridisch in stand werd gehouden binnen de privé-sfeer van het gezin. Daarbij aanvaardde Marokko zonder veel weerstand de invoering van politieke rechten en economische rechten voor vrouwen. De wijzigingen die zich als gevolg van diezelfde internationale verdragen opdrongen in de privé-sfeer stuitten echter wel op veel weerstand vanwege de traditionalisten. Deze wijzigingen dragen bij aan een democratische samenleving waarbij de universele waarden van gelijkheid, wederzijds respect en waardigheid tot het referentiekader gaan behoren voor de bepaling van de verhouding tussen man en vrouw, ook in de privé-sfeer.

De wijzigingen maken het makkelijker om vanuit Nederland de echtscheiding te regelen

De wijzigingen

Op 5 februari 2004 is het nieuw Marokkaans Familiewetboek in werking getreden. Voorheen was de Moudawana het uitgangspunt waarbij er een grote ongelijkheid heerste tussen de rechten waarover vrouwen beschikten op basis van dit wetboek en de rechten van mannen. De Moudawana vormde door zijn vele discriminerende bepalingen voor de vrouw een groot struikelblok. Met het gelijkheidsprincipe wordt in de nieuwe wet meer rekening gehouden, maar van een volledige gelijkberechtiging is nog altijd geen sprake.

Gelijkheid
Deze gelijkheid komt vooral tot uitdrukking in de bepaling dat er binnen het gezin een gedeelde verantwoordelijkheid heerst. Daar waar voorheen de man of echtgenoot alleen de verantwoordelijkheid van het gezin droeg en de ‘chef’ van de familie was, heeft de vrouw nu een gelijke verantwoordelijkheid gekregen. Zij is geen gehoorzaamheid meer verplicht aan de man en zij hoeft hem ook geen toestemming meer te vragen om bijvoorbeeld een familiebezoek af te leggen of op reis te gaan. Deze gelijkheid houdt ook in dat de vrouw moet instaan voor de huishoudelijke lasten en het onderhoud van de kinderen. De vrouw werd door de oude wet vooral gehinderd door het instituut van de voogdij en vooral van de huwelijksvoogdij. In sommige Arabische en Islamitische landen gaat die beperking zover, dat vrouwen zich niet vrij van de ene plaats naar de andere kunnen begeven zonder dat ze begeleid worden door een mannelijk familielid. Deze verplichting wordt nu afgeschaft. Hierdoor kan een vrouw een geldig huwelijk aangaan zonder de aanwezigheid van haar voogd (meestal haar vader, broer of oom). De huwelijksvoogdij is nu geen plicht meer maar een recht.

Huwelijksleeftijd
De huwelijksleeftijd van vrouwen werd van 15 jaar verhoogd naar 18 jaar. Enkel een rechter kan ontheffing verlenen van de huwelijksleeftijd indien hiertoe gronden aanwezig zijn, bijvoorbeeld bij zwangerschap. In zijn beslissing dient hij steeds het belang van het minderjarige kind voorop te stellen.

Huwen in het buitenland
Marokkanen die in Nederland wonen kunnen een huwelijk ook naar Marokkaans recht in Nederland sluiten. Als beide personen alleen de Marokkaanse nationaliteit hebben dan kan getrouwd worden in het consulaat. Als één van beiden de Nederlandse nationaliteit heeft wordt sinds 2004 getrouwd bij de Burgerlijke Stand in de woonplaats. Twee belangrijke eisen daarbij zijn:de aanwezigheid van twee moslimgetuigen bij de huwelijkssluiting in Nederland; de man moet een bruidsschat aan de vrouw geven, de Nederlandse huwelijksakte hoeft dit niet te vermelden. De huwelijksakte wordt door het Marokkaans consulaat in Nederland naar Marokko gestuurd. Het huwelijk wordt vervolgens door de familierechtbank binnen drie maanden erkend.
Bruidsschat
In Marokko is de bruidsschat een voorwaarde om een huwelijk af te mogen sluiten. Deze bruidsschat kent geen minimum of maximum en kan zowel in geld als in goederen geschonken worden. Een deel van de bruidsschat moet bij de huwelijkssluiting gegeven worden. Bij een echtscheiding moet het eventuele restant betaald worden. De enige eis van het Marokkaans recht op dit gebied is dat de huwelijksakte niet uitdrukkelijk vermeld dat de echtgenoten er afstand van hebben gedaan. Dat houdt in dat de aandacht van de bruidschat bij huwelijkssluiting in Nederland achterwege mag blijven.

Huwelijksdossier
Het Marokkaans recht eist een aantal documenten en verklaringen om te kunnen huwen zoals:een verzoek tot toestemming voor het opmaken van de huwelijksakte van beide partners; afschriften van de geboorteakten; medische verklaringen van bekwaamheid; toestemming van de rechter indien men jonger is dan 18 jaar, bij polygamie of als een van de partners verstandelijk gehandicapt is.

Erkenning van het Marokkaanse huwelijk in het buitenland
Het Marokkaans huwelijk wordt alleen in Nederland erkend indien dit aan de Nederlandse wet voldoet. De huwelijksakte moet wel eerst gelegaliseerd worden door een aantal officiële instanties in Marokko. De eerste instantie is het Ministerie van Justitie in Marokko, vervolgens het Ministerie van Buitenlandse Zaken in Marokko en als laatste bij de Nederlandse Ambassade in Marokko. Deze instanties dienen alleen de huwelijksakte te voorzien van een stempel. Vervolgens wordt in Nederland de procedure voor erkenning gestart. Hiervoor moet bij de Burgerlijke Stand erkenning worden aangevraagd. De ambtenaar van de Burgerlijke Stand vraagt advies aan de politie. Hiervoor vult het echtpaar een M-46-formulier in dat wordt opgestuurd naar de politie. Deze moet binnen twee weken adviseren. Is dit advies negatief, bijvoorbeeld bij de verdenking van een schijnhuwelijk dan doet de ambtenaar onderzoek. Bij goedkeuring wordt de huwelijksakte opgenomen in de Gemeentelijke Bevolkingsadministratie.

Polygamie
Hoewel dit niet door de nieuwe wet werd afgeschaft is de mogelijkheid om met meerdere voruwen in het huwelijk te treden wel drastisch beperkt. De voorwaarden voor polygamie is dat de rechter hiertoe toestemming verleend en gegronde redenen dienen dit verzoek te rechtvaardigen.De man zal dan met uitzonderlijke en objectieve redenen voor de dag moeten komen. Een voorbeeld is het geval waarin de eerste vrouw geen kinderen kan krijgen. De rechter zal vervolgens nagaan of er geen onbillijkheid of (materieel) nadeel is opgetreden ten aanzien van de eerste vrouw en hun gemeenschappelijke kinderen. Er zijn ook nog een aantal andere voorwaarden waaraan voldaan zal moeten worden. De man zal vervolgens zijn eerste vrouw op de hoogte dienen te brengen van zijn voornemen om een tweede huwelijk aan te gaan en de nieuwe echtgenote moet weten dat hij reeds getrouwd is en kinderen heeft. Indien de eerste vrouw niet akkoord is, kan ze op basis va het tweede huwelijk van haar echtgenoot de echtscheiding aanvragen. Dit kon voorheen niet zo makkelijk tenzij ze het had laten stipuleren in haar huwelijkscontract. In het huwelijkscontract kan men een monogamieclausule laten opnemen waarin de vrouw kan vastleggen dat de man geen tweede vrouw mag nemen. Neemt de man daarentegen wel een tweede vrouw dan wordt het huwelijk automatisch ontbonden door de rechter. Dit is volgens de Marokkaanse wet een geaccepteerde reden om te mogen scheiden.

Volgens de Nederlandse wetgeving is polygamie verboden. Een tweede huwelijk wordt niet erkend en kan ook niet in Nederland worden afgesloten. Zolang de man getrouwd is met zijn eerste vrouw, krijgt de tweede vrouw geen verblijfsvergunning.

Echtscheiding
Voor 2004 waren er volgens de Moudawana verschillende vormen van ontbinding van het huwelijk. Deze vormen zijn:verstotingverstoting tegen compensatieechtscheidingSinds 2004 zijn er twee nieuwe echtscheidingsvormen bij gekomen:de echtscheiding met onderlinge toestemming de echtscheiding op grond van duurzame ontwrichting
Een echtscheiding kan volgens de nieuwe wet enkel geschieden met de medewerking van een rechter. Hij moet toezien op de naleving van de procedure, de rechten van verdediging en twee verzoeningspogingen ondernemen. De rechter zal voor elk geval dat hem wordt voorgelegd eerst trachten te bemiddelen en te verzoenen. De ontbinding wordt beschouwd als een ultimum remedium.
Het recht om een huwelijk te ontbinden komt toe aan zowel de man als de vrouw.

Verstoting
De verstoting is ook een vorm van ontbinding, maar kan nog steeds alleen maar verzocht worden door de man. Onder de Moudawana kon de man zijn vrouw verstoten zonder veel formaliteiten (zelfs mondeling) en zonder dat zij hiervan op de hoogte werd gebracht omdat haar aanwezigheid niet vereist was. Hij kon de verstoting bij een bevoegde ambtenaar laten registeren zonder controle op enig misbruik. Het nieuw familierecht wil het aantal misbruiken beperken en meer verantwoordelijkheid bij de man leggen. Hij zal eerst toestemming moeten vragen aan de rechter, die op zijn beurt de echtgenote zal horen en trachten te bemiddelen. Belangrijk is ook dat de rechter de graad van misbruik door de man zal kunnen nagaan en de rechten van de vrouw en de kinderen inzake onderhoud en levenstandaard zal kunnen waarborgen.

De Hoge Raad besliste in 2001 dat de echtscheiding naar Marokkaans recht niet kon worden uitgesproken daar verstoting in strijd met de openbare orde is. Reden hiervoor was het feit dat de vrouw geen, althans niet op gelijke wijze, gebruik kan maken van dat instituut verstoting en dit naar Nederlandse opvattingen een fundamentele ongelijkheid van man en vrouw inhoudt. De door deze werking van de openbare orde veroorzaakte lacune dient te worden opgevuld door het Nederlandse recht. De echtscheiding kon daarom wel naar Nederlands recht worden uitsproken.

Verstoting van de vrouw kon volgens de Hoge Raad wel worden uitgesproken indien de vrouw zelf wenst om verstoten te worden. Een voorwaarde hiervoor is dat dan duidelijk moet blijken dat de vrouw uitdrukkelijk of stilzwijgend met de ontbinding van het huwelijk heeft ingestemd of zich daarbij heeft neergelegd. Door deze voorwaarde is de ongelijkwaardige positie van de vrouw bij een verstoting enigszins hersteld en wordt aan de vrouw de mogelijkheid geboden om van een verstoting ‘gebruik te maken’ om een op deze wijze verkregen huwelijksontbinding in het Koninkrijk erkend te zien.

Vrouw wenst van man te scheiden
Ook de vrouw kan verzoeken om een echtscheiding wegens duurzame ontwrichting. Duurzame ontwrichting betekent dat er een ernstige verstoring van de verstandhouding tussen man en vrouw bestaat. Het initiatief recht voor een vrouw die van haar man wenst te scheiden wordt door de nieuwe wet uitgebreid en de procedure is vereenvoudigt in geval van scheiding op basis van feiten (bijv. huiselijk geweld, echtgenoot voorziet niet in haar onderhoud, ongewettigde afwezigheid van haar man, enz). Voorheen moest de vrouw aan de hand van een zware (getuigen)procedure aantonen dat haar echtgenoot haar nadeel berokkende. De echtscheiding kan door een Nederlandse rechter naar nieuw Marokkaans recht uitgesproken worden op grond van een duurzame ontwrichting van het huwelijk.

Man en vrouw wensen beide te scheiden
Deze echtscheiding door onderlinge toestemming is een nieuwe vorm van scheiden waarbij de echtgenoten hun huwelijksrelatie op gezamenlijk verzoek kunnen laten ontbinden.

Het huwelijksvermogensrecht naar Marokkaans recht
Bij de ontbinding wordt er rekening gehouden met de goederen en middelen verworven tijdens het huwelijk ook al is er geen huwelijkscontract opgemaakt. In geval van onenigheid zal de rechter oordelen naar billijkheid, rekening houdend met alle bewijsmateriaal dat aan hem wordt voorgelegd.

Goederen die al voor het huwelijk eigendom zijn van een van de partners blijven altijd, ook bij scheiding, eigendom van deze goederen. Goederen, grond of ander vermogen gekocht of ontstaan tijdens het huwelijk worden, mits dit in de huwelijksvoorwaarden is opgenomen, volgens de Marokkaanse wet na de scheiding verdeeld over beide partners. In de praktijk worden goederen vaak toegekend aan diegene die als eigenaar geregistreerd staat. Dat zal meestal de man zijn. Vrouwen die tijdens het huwelijk buitenshuis hebben gewerkt kunnen aanspraak maken op een deel van het opgebouwde vermogen. Het wetboek bevat regels betreffende de bewijslevering van eigendom van bepaalde goederen die behoren tot de huisraad van het voormalige echtpaar.

Belangrijk is dat alle grote aankopen van goederen of grond die tijdens het huwelijk zijn aangeschaft op beider naam geregistreerd worden. Als schriftelijk bewijs ontbreekt kunnen getuigen een verklaring afleggen.

Onderhoudsplicht naar Marokkaans recht
Het Marokkaanse recht kent een zeer beperkte onderhoudsverplichting tussen echtgenoten na huwelijksontbinding. Indien op het huwelijk Marokkaans recht is toegepast dan is het Marokkaans recht eveneens van toepassing op de onderhoudsverplichting tussen de echtgenoten. Indien de vrouw zelf om verstoting of echtscheiding verzoekt en daarbij afstand doet van alle rechten die uit de ontbinding an het huwelijk zouden kunnen voortvloeien dan ontbreekt iedere wettelijke onderhoudsverplichting voor de man. De vrouw is dan wel gerechtigd tot het aanvragen van een bijstandsuitkering.

Kinderen en hun rechten
Voor het geval er echtelijke moeilijkheden bestaat met betrekking tot de kinderen heeft Marokko voor het eerst voorrang gegeven aan internationale bepalingen ter bescherming van de rechten van kinderen (Kinderrechtenverdrag) in het nationaal recht. In geval van kindontvoeringen na een echtscheiding zal Marokko meehelpen met justitie om het kind opnieuw bij de ouder te brengen die het gezag heeft gekregen van de rechter.

Het gezag wordt in het algemeen betreft in volgorde het kind toevertrouwd aan de moeder, de vader of de grootmoeder langs moederskant. In geval van verhuizen of hertouwen zal de moeder het gezag over haar kinderen niet verliezen, in tegenstelling tot vroeger. Ook hier krijgt de rechter een meer actieve rol door het kind toe te vertrouwen aan de meest geschikte ouder of bloedverwant om voor het kin te zorgen.
Zowel voor de zoon als voor de dochter wordt in de nieuwe wet het keuzerecht om gezagdragende ouder te kiezen op 15 jaar, daar waar het voor de zoon vroeger 12 jaar was.

Erkenning van kinderen buiten het huwelijk
Het afstemmingsrecht van het kind langs vaderzijde wordt expliciet erkend in het geval er geen officieel huwelijk heeft plaatsgevonden om redenen van ‘overmacht’. De bewijsmiddelen om de afstamming voor de rechter te bewijzen worden uitgebreid, dus ook gerechtelijke expertise (DNA-test) wordt gebruikt. Voorheen bestond er geen wettelijke erkenningprocedure voor kinderen buiten het huwelijk.

Marokkaanse onderdanen in het buitenland
De oude Moudawana hield nauwelijks rekening met de specifieke migratiecontext van families verblijvend in het buitenland. Een groot verschil met de religieuze waarden in de Marokkaanse wetgeving is dat in de westerse landen grondwettelijke en universele rechten en vrijheden de boventoon voeren in het familierecht. Door deze tegenstelling kwamen veel persoenen, vooral vrouwen en kinderen, in het dader van echtelijke moeilijkheden en andere familie situaties voor grote problemen zoals niet erkende echtscheidingen door Marokko, niet erkende verstotingen door het buitenland, niet respecteren van voogdijbeslissingen met kindontvoeringen als gevolg, gedwongen huwelijken, geen rechten voor buitenechtelijke kinderen, enz.

De nieuw familiewet geldt voor alle Marokkanen in binnen- en buitenland. Voor de gezinnen die onder twee rechtssystemen vallen zal het introduceren van een zekere gelijkheid tussen de seksen in het gezin een verbetering betekenen. De verschillen tussen de Marokkaanse wetgeving en de Westerse wetgeving worden hierdoor kleiner. Verder houdt de nieuwe rekening met Marokkaanse onderdanen die in het buitenland leven. Hiervoor zijn specifieke bepalingen in het leven geroepen.


Vreemdeling wenst met Marokkaanse vrouw te huwen
Indien man met een andere nationaliteit een Marokkaanse vrouw wenst te huwen geldt nog steeds hetzelfde als in het oude recht. In deze situatie blijft er sprake van discriminatie tussen man en vrouw. De buitenlandse man moet zich, wil hij huwen met een Marokkaanse vrouw, bekeren tot de Islam omdat het verboden is volgens het Shariarecht en de Moudawana om te huwen met een niet-moslim. Een man daarentegen mag wel huwen met een vrouw van het Boek (een christen of een joodse). Deze situatie blijft problematisch wanneer moslimvrouwen een vreemdeling huwen en daar samen kinderen mee krijgen. Het huwelijk wordt niet door Marokko erkend en daarbij hebben de kinderen geen officieel statuut en krijgen zij niet de nationaliteit van hun moeder om eventueel te erven langs grootvaderskant.

Erkenning van echtscheidingen in het buitenland
Art. 128 van de nieuwe Marokkaanse familiewet bepaalt dat rechterlijke beslissingen uitgesproken door buitenlandse rechtbanken in het kader van echtscheiding kunnen worden uitgevoerd in Marokko indien deze rechtbanken gespecialiseerd zijn in familierecht en voorzover de echtscheidingsbeslissing niet in strijd is met het nieuw Marokkaans familierecht. Dit geldt voor echtscheidingen tussen Marokkanen onderling of tussen Marokkanen en vreemdelingen.

Dit is een verbetering ten opzichte van het voorheen geldende recht. Daarbij duurde het jaren voordat een Marokkaanse vrouw van haar Marokkaanse man gescheiden was omdat een echtscheiding die ze hier (bijv. in Nederland) had verkregen van een Nederlandse rechter met het ouderlijk gezag over haar kinderen niet automatisch werd erkend door de Marokkaanse autoriteiten. Het gevolg hiervan was dat er een nieuwe en dure procedure gestart moest worden in Marokko.

Kortom, de in Nederland uitgesproken echtscheiding moet erkend worden door de Marokkaanse wetgeving als deze voldoet aan de voorwaarden van het Marokkaans recht. Aan deze voorwaarden zal door de nieuwe Marokkaanse wet sneller voldaan worden. Hierdoor is het starten van een nieuwe echtscheidingsprocedure in Marokko niet nodig.

De Nederlandse echtscheiding wordt echter niet automatisch erkend door de Marokkaanse wet. Een bekrachtiging kan sinds 2004 alleen in Marokko plaatsvinden en kan alleen bij de familierechtbank ingediend worden. Betrokkenen dienen daarvoor een advocaat in Marokko in te schakelen om voor hen een verzoekschrift tot het erkennen van de Nederlandse echtscheiding in te dienen bij de rechter. Er wordt daarbij rekening gehouden met het volgende:de echtscheiding is uitgesproken door een bevoegde rechtbank in Nederland; de echtscheiding is gebaseerd op grond tot beëindiging van een van een huwelijksrelatie welke niet strijdig is met de Moudawana (de nieuwe wet). De gebruikelijke echtscheidingsgrond in het Nederlandse recht is dat het huwelijk duurzaam is ontwricht en deze grond is niet tegenstrijdig met het Marokkaanse recht; de beschikking mag niet in strijd zijn met de Marokkaanse openbare orde;vermelding van poging tot verzoening;echtscheiding is zodanig dat er geen beroep meer mogelijk is (de tegenpartij moet kansen hebben gehad o protest aan te tekenen); schriftelijk bewijs dat de man op de hoogte is geweest van de echtscheiding (vertalen en kopiëren); huwelijkscontract en vertaling daarvan; originele echtscheidingspapieren uit Nederland en een vertaling daarvan; juiste tekst in de Nederlandse echtscheidingspapieren;vertalingen door beëdigde tolk, juridische taal; deze vertaalde akte moet gelegaliseerd worden. Dit betekent dat legalisatie geschiedt bij de rechtbank waar de vertaler ingeschreven staat, vervolgens moet de akte naar het Ministerie van Justitie in Nederland om daar bestempelt te worden en daarna vindt deze bestempeling ook bij het Ministerie van Buitenlandse Zaken in Nederland plaats. Tot slotte stempelt ook het Marokkaanse Consulaat de akte af.
Bovenstaande vindt bevestiging in een uitspraak van de Hoge Raad d.d. 15 december 2006, LJN: AV9446.